ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԱՄԵՆԱՍԱՐՍԱՓԵԼԻ ԶԷՆՔԸ

Պատմութիւնը երբեմն մեզի կը յիշեցնէ, թէ ամենասարսափելի զէնքերը միշտ ալ փամփուշտը կամ ռումբը չեն։ Ամենէն խոր վէրքերը շատ անգամ մարմնին վրայ չեն բացուիր, այլ՝ մարդկային մտքին մէջ։

Պատերազմները կ՚աւարտին, սահմանները կը փոխուին, քաղաքները կրկին կը կառուցուին։ Սակայն այն վախը, որ տարիներ շարունակ կը բնակի մարդու հոգիին մէջ, շատ աւելի դժուար է վերացնել։ Փամփուշտը կրնայ կեանք մը խլել, բայց վախը կրնայ ամբողջ սերունդներու մտածելակերպը փոխել։

Պատմութիւնը ունի բազմաթիւ օրինակներ, ուր ժողովուրդներ ո՛չ միայն զէնքով, այլեւ սարսափով փորձած են ծունկի բերել զիրար։ Երբ մարդը ամէն օր կը սպասէ նոր աղէտի, կը կորսնցնէ իր վստահութիւնը, իր ազատ մտածելու կարողութիւնը եւ երբեմն նոյնիսկ ապագայի նկատմամբ յոյսը։ Այդ պահուն վախը կը դառնայ անտեսանելի բանտ մը, որուն պատերը քարով չեն շինուած, այլ՝ յիշողութիւններով, ցաւերով եւ անորոշութեամբ։

Ամենէն վտանգաւոր զէնքը այն է, որ կը ստիպէ մարդը կասկածիլ իր իսկ ուժէն։ Երբ վախը կը դառնայ մշտական ուղեկից, մարդը կը սկսի լռել, յետադիմել եւ հրաժարիլ իր երազներէն։ Այդ ժամանակ թշնամին այլեւս պարտադիր չ՚ըլլար, որ դուռը կանգնի. ան արդէն տեղ գտած կ՚ըլլայ մարդու մտքին մէջ։

Վախը յաճախ կը ժառանգուի։ Ան կը փոխանցուի ծնողէն զաւկին, պատմութենէն ներկային, առանց որեւէ ձայն արձակելու։ Երբեմն նախադասութիւն մը, յիշատակ մը կամ լուսանկար մը կրնայ արթնցնել տարիներով թաքնուած ցաւերը։ Ահա թէ ինչո՛ւ պատմութեան որոշ էջեր երբեք ամբողջովին չեն փակուիր։ Անոնք կը շարունակեն ապրիլ մարդոց յիշողութեան մէջ։

Սակայն, պատմութիւնը նաեւ ուրիշ ճշմարտութիւն մը կը սորվեցնէ։ Որքան ալ խոր ըլլան վախի արմատները, մարդկային ոգին ունի վերականգնելու բացառիկ կարողութիւն։ Ժողովուրդներ, որոնք կորսնցուցած են տուն, հայրենիք կամ սիրելիներ, շատ անգամ դարձեալ ոտքի կանգնած են՝ պահելով իրենց լեզուն, մշակոյթը եւ արժանապատուութիւնը։ Որովհետեւ վախը կրնայ երկար ապրիլ, բայց յոյսը ունի նոյնքան յամառ բնոյթ։

Իսկական յաղթանակը միայն պատերազմ շահիլը չէ։ Իսկական յաղթանակը այն օրն է, երբ մարդ այլեւս չի թողուր, որ վախը առաջնորդէ իր որոշումները։ Երբ ան կը վերագտնէ վստահութիւնը, կը շարունակէ ստեղծել, սիրել եւ ապրիլ՝ առանց անցեալը մոռնալով, բայց նաեւ անոր գերին չդառնալով։

Պատմութիւնը մեզ կը զգուշացնէ, թէ ամենաուժեղ զէնքերը երբեմն աչքով չեն երեւիր։ Անոնք կը ներթափանցեն մտքերու մէջ, կը ձեւաւորեն վարքագիծեր եւ կը փոխեն ամբողջ հասարակութիւններու հոգեբանութիւնը։ Սակայն, նոյն պատմութիւնը նաեւ կը վկայէ, որ մարդկային արժանապատուութիւնը, գիտակցութիւնը եւ ճշմարտութիւնը ի վերջոյ աւելի տոկուն են, քան վախը։

Որովհետեւ ռումբերը կրնան փլցնել շէնքեր, փամփուշտները կրնան լռեցնել ձայներ, բայց միայն վախն է, որ կը փորձէ գրաւել մարդու ներաշխարհը։ Եւ երբ մարդը կը յաղթահարէ այդ վախը, ան կը շահի ո՛չ միայն պայքար մը, այլ՝ իր իսկ ազատութիւնը։

Պատմութեան ամենամեծ դասերէն մէկը այն է, թէ վախը կը ծնի ակնթարթի մը մէջ, բայց, կրնայ ապրիլ ամբողջ դարեր։ Ան կը փոխէ ոչ միայն անհատներու, այլեւ ամբողջ հասարակութիւններու մտածողութիւնը։ Երբ մարդիկ երկար ժամանակ կ՚ապրին անորոշութեան մէջ, անոնք երբեմն կը սորվին աւելի շատ վախնալ, քան՝ երազել։ Ահա թէ ինչո՛ւ խաղաղութիւնը միայն զէնքերու լռութիւնը չէ. խաղաղութիւնը այն վիճակն է, երբ մարդը կրկին կը համարձակի վստահիլ, ստեղծագործել եւ ապագան պատկերացնել առանց մշտական սարսափի։

Սակայն, պատմութիւնը նաեւ ցոյց կու տայ, որ վախը երբեք վերջին խօսքը չունի։ Ամէն մութ ժամանակաշրջանէ ետք եղած են մարդիկ, որոնք լոյս տարածած են՝ իրենց իմաստութեամբ, խիզախութեամբ եւ մարդասիրութեամբ։ Անոնք ապացուցած են, թէ ճշմարտութիւնը կրնայ ուշանալ, բայց, չի կորսուիր, իսկ յոյսը կրնայ մարելու չափ տկարանալ, բայց, ամբողջովին չի մեռնիր։ Մարդկային ոգին միշտ ալ ունեցած է մոխիրէն վերածնող ուժ մը։

Արդարեւ, պատմութիւնը պէտք չէ կարդալ միայն անցեալի սխալները յիշելու համար, այլ նաեւ՝ հասկնալու, թէ ինչպէս կարելի է չկրկնել զանոնք։ Երբ մարդը կը ճանչնայ վախի ազդեցութիւնը, աւելի դիւրին կը դառնայ պաշտպանել ազատ միտքը, արժանապատուութիւնը եւ մարդկային արժէքները։ Որովհետեւ իսկական ուժը կը կայանայ ո՛չ թէ ուրիշները վախցնելու, այլ վախին դիմաց մարդ մնալու կարողութեան մէջ։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ