ԱՐՀԵՍՏԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ, ԽԱԲԷՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ՈՒՍՈՒՑԻՉՆԵՐՈՒ ԽԱԲԷՈՒԹԻՒՆ. Ա՞ՅՍ Է ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԿՐԹՈՒԹԻՒՆԸ

Երբ դպրոցական տարեշրջանի վերամուտը մօտենայ, բնականաբար արծարծուող բազմաթիւ հարցերու շարքին հրատապ կը դառնայ ժամանակակից արհեստագիտութեան գործածութիւնը: «Տը քոնվըրզէյշըն» կայքէջը այս մասին հրապարակած է հետաքրքրական յօդուած մը:

*

Մեզմէ շատեր ժամանակէ մը ի վեր կ՚ուղղեն ամօթալի այս հարցումը. բարդ գիտութեան եւ արհեստագիտութեան, նաեւ տնտեսական աննախընթաց բարգաւաճման դարաշրջանին ինչո՞ւ ուսումը դարձած է մեր քաղաքակրթութեան աքիլլեսեան կրունկը:

Մտածող մարդիկ, որոնք կը գիտակցին մարդկային մշակոյթի խորութեան ու ընդարձակութեան եւ ոչ միայն՝ արեւմտեան մշակոյթին, կը գիտակցին, որ տեղ մը, երբ հարուստները աներեւակայելի կերպով կը բարգաւաճին, կրթութեան գաղափարը ինքնին աղքատացած է:

Կրթական նորարարները՝ սկսեալ Թոմաս Տուիէն, մինչեւ Ռիքա Սեմլըր, ձգտած են եւ երբեմն յաջողած հակառակիլ այս մտայնութեան, բայց ո՛չ ամբողջովին շրջել զայն:

Վերջին երկու դարերու մեծ մասին ընթացքին բարգաւաճած երկիրներու մէջ կրթութիւնը կեդրոնացած է յարմարելու ճարտարարուեստական յեղափոխութեան իրականութեան, որ անգիտակցաբար, բայց, անխուսափելիօրէն փոխեց ամբողջ հասարակութիւններու գոյութեան իմաստը: Այդ ժամանակաշրջանէն առաջ բնակչութիւնը կը լողար ամբողջութեան մը մէջ ժառանգուած համայնքային եւ աւելի լայն աւանդութիւններու, որոնք կը սահմանէին բարդ եւ իրարու կապուած կրօնական, արհեստաւորական, գեղարուեստական եւ բարոյական շրջանակ՝ ներառելով գիտելիքներ եւ հմտութիւններ, որոնք կապուած էին իրարու՝ ծառայելով համայնքին:

Այդ մշակոյթը տեղական առումով տարբեր էր, բայց անոր ընդհանուր շրջանակը նաեւ կը նայէր դէպի դուրս՝ մատնանշելով ընդհանուրը:

Միջնադարուն ի յայտ եկան բազմաթիւ նորարարական կրթական հաստատութիւններ: Վանական դպրոցները, դպրեվանքները կամ եպիսկոպոսական դպրոցները կը դասաւանդէին Թրիվիի (քերականութիւն, հռետորաբանութիւն, տրամաբանութիւն) եւ Կուատրիի մէջ (թուաբանութիւն, երկրաչափութիւն, երաժշտութիւն, աստղագիտութիւն), անոնք հիմքը դրին առաջին համալսարաններուն եւ երգեցողութեան դպրոցներուն: Կը խթանէին տղոց գրագիտութիւնը:

Արհեստից վարժարանները կը կեդրոնանային արհեստագործութեան վրայ, որ կը յանգեցնէր վարպետի կարգավիճակի: Յաջող աշակերտները կը ստեղծէին «գլուխ գործոց»՝ ապացուցելու իրենց հմտութիւններու ձեռքբերումն ու կատարելագործումը, օժտելով զանոնք «արհեստի անկախ վարպետներու» կարգավիճակով:

Առեւտրական դպրոցները կը կեդրոնանային ժողովրդական գրագիտութեան, հաշուապահութեան եւ գործնական առեւտրական թուաբանութեան վրայ:

Գիւղական դպրոցներու մէջ կը դասաւանդուէր տարրական ընթերցանութիւն, գրաւոր աշխատանք եւ բարոյական դաստիարակութիւն ժողովրդական լեզուով, նաեւ՝ ներածական լատիներէն:

Անշուշտ, Եւրոպայի համալսարանները ի յայտ եկան իբրեւ ինքնակառավարուող ակադեմական ընկերակցութիւններ, որոնք նուիրուած էին գիտնականներու աճող բնակչութեան: Ճեֆրի Չոսեր «Քենթըրպըրիի պատմութիւններ» գիրքին մէջ կը նկարագրէ իր «Օքսֆորտի գրագիրի» (Օքսֆորտի գիտնական) մտածելակերպը. «Ուրախ կ՚ըլլար, որ ան սորվէր եւ ուրախ կ՚ըլլար դասաւանդելով»:

ԱՅՍՕՐՈՒԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆԸ
ԿՐԹՈՒԹԵԱՆ «ՄՈՒԹ ԴԱՐԵ՞ՐՆ» ԵՆ

«Մութ դարերու» մասին տարածուած առասպելներուն հակառակ, միջնադարեան մտաւորական կեանքը չէր սահմանափակուեր կրօնական հաւատալիքներու, կանոններու կրկնութեամբ եւ արդարացմամբ:

Մինչ արեւմտեան եկեղեցին մեծապէս կ՚օժանդակէր եւ կը կառավարէր հիմնարկային կրթութիւնը, դպրականութիւնը (scholasticism) արդէն 13-րդ դարուն համադրած էր դասական տրամաբանութիւնն ու փիլիսոփայութիւնը համալսարանական ուսումնական ծրագիրներու մէջ:

Դարաշրջանի բազմազան հաստատութիւնները, սկսեալ դպրեվանքներէն մինչեւ միութիւններու կողմէ ղեկավարուող իրաւաբանական բաժանմունքներ, կտրուկ կը հակադրուին ժամանակակից, կանոնակարգուած կրթական նորաձեւութեան:

Ճարտարարուեստական եւ նոյնիսկ աւելի ուշ կրթութիւնը՝ առաջնորդուելով արդիւնաւէտութեան եւ օգտակարութեան հետապնդումով, արմատապէս փոխակերպած են կրթութեան նպատակի եւ իմաստի մեր ընկալումը:

Հակառակ անոր որ կրնար եւ, հաւանաբար, պէտք է այլ կերպ ընթանար, բայց եւ այնպէս, վերջին կէս դարու ընթացքին կրթական արհեստագիտութիւններու քանի մը սերունդներու ի յայտ գալը, որ այսօր գագաթնակէտին կը հասնի արհեստական բանականութեամբ (ԱԲ), մեծապէս սրած է այս միտումը:

Երբ «ChatGPT»ն հանրութեան մատչելի դարձաւ նոյեմբեր 2022 թուականին, ուսումնական ամբողջ աշխարհը խուճապի մատնուեցաւ: Փոխանակ փորձելու հասկնալ, թէ կրթութեան ի՞նչ կրնայ բերել «մեծ լեզուական նորաձեւութիւնը», որ ունի գիտելիքներու եւ քննարկումներու անսահման լայն մատչելիութիւն, կրթական համայնքը եւ լրատուամիջոցները կեդրոնացան բացառապէս բացասական մէկ բանի վրայ՝ այն սպառնալիքին վրայ, որ չեթպոտները կրնան խթանել խաբէութիւնը:

Գրեթէ չորս տարի ետք ոչինչ փոխուած է: Հաւանական է, որ այդ պայմանաւորուած է անով, թէ մենք կ՚ապրինք քաղաքակրթութեան մը մէջ, որ բառացի հալածախտ ունի, կը կառավարուի իր վախերով եւ անվտանգութեան հանդէպ մոլուցքով, մնայուն կասկածի մթնոլորտի մը մէջ:

Սկզբնական շրջանին մենք բոլոր փոփոխութիւնները կ՚ընկալէինք որպէս սպառնալիք՝ ո՛չ միայն մեր թանկարժէք կարգավիճակին, այլ նաեւ մեր շահած հեղինակութեան զգացողութեան համար: Նման աւելի ու աւելի փակուած համայնքային մշակոյթը, որ մոլուցքով տարուած է անվտանգութեամբ, միշտ կոյր կ՚ըլլայ կարելիութիւններու նկատմամբ:

2023 թուականի յունուարէն ի վեր «Ֆէր օպզըրվըր»ի մէջ հրապարակուած են յօդուածներ՝ յատկացուած ԱԲ-ի գործածութեան՝ իբրեւ ստեղծագործականութեան եւ կրթութեան գործիք: Այդ ժամանակ, մասնաւորաբար Հնդկաստանի համալսարանին մէջ կարգ մը դասախօսներ համարձակած են առաջարկել ուսանողներուն, որ չեթպոտները ո՛չ միայն արժանի չեն վախնալու, այլ անոնք կրնան աշխոյժ, էական դեր խաղալ հետազօտական, գործակցային ստեղծագործականութեան ոգիի վերակենդանացման մէջ, որ մարդկութեան պատմութեան տարբեր պահերուն կենդանացուցած է կրթութեան հոլովոյթը:

ԴԷՊՔ ՄԸ, ՈՐ ՑՈՅՑ ԿՈՒ ՏԱՅ ԱՒԵԼԻ ԽՈՐ ԽՆԴԻՐԸ

«Futurism»ի վերջերս հրապարակած յօդուածին վերնագիրը՝ «Դասախօսը միջանկեալ քննութեան մէջ սպիտակ տառատեսակով ծուղակ կը լարէ եւ կը բացայայտէ ԱԲ գործածող ուսանողները՝ կարելի եղած ամենէն յիմար ձեւով», լաւապէս կը պատկերացնէ այսօր կրթութեան մէջ գերիշխող մտածելակերպը՝ պատժիչ, եթէ ոչ ուղղակի հալածախտային:

Յօդուածի ենթավերնագիրը կ՚ամփոփէ փաստերը. «Իմ 35 ուսանողներէս 32-ը երկու դասի միջեւ ինկած ժամանակահատուածին մէջ ձախողած են միջանկեալ քննութեան մէկ մասին, քանի որ բոլորը օգտագործած են ԱԲ-ն՝ իրենց ամբողջական պատասխանը ստանալու համար»: Յօդուածը կը պատմէ, թէ ինչպէս պատմութեան դասախօս Ճէյսըն Կիպսըն բառացի խաբած է իր ուսանողները՝ ստիպելով զանոնք պատճէնահանել սպիտակ տառատեսակով գրուած անտեսանելի հրահանգով յուշումը՝ փաստելու համար, որ անոնք չափազանց ծոյլ են սեփական շարադրութիւնը գրելու համար:

Անշուշտ, ոեւէ ուսանող, որ իր պատասխանը կը յանձնարարէ ԱԲ-ին, արժանի է մերժումի: Սակայն, այս ճշգրիտ դէպքով, այդ պատիւը կը մատուցուի նաեւ այն դասախօսին, որ խաբած էր ուսանողները՝ զանոնք բացայայտելու համար: Այդ աւելի շատ բացայայտեց մեր կրթական մշակոյթին մէջ արմատացած իշխանութեան համակարգի թերութիւնները, քան 32 ուսանողներու կարգապահութեան պակասը:

Կիպսընի խաբէութիւնը ապացուցեց իր տեսակէտը: Սակայն, այն նաեւ կ՚ընդգծէ այլ, աւելի անյարմար կէտ մը. իշխանութիւնը (ուսուցիչը) իրաւունք ունի օգտագործել խաբէութիւն, բայց այդ իշխանութեան ենթարկուողները պէտք չէ խաբեն:

ԱԲ-ի դարաշրջանին թերեւս ժամանակն է այլ հարցումի մը: Կասկածն ու ամօթանքը իբրեւ մանկավարժական մեթոտ ունին իրենց սահմանները: Միթէ՞ կրթական ոլորտին մէջ ո՛չ ոքի միտքէն չէ անցած, որ թափանցիկութեան եւ ազնուութեան օգտագործումը կրնայ աւելի արդիւնաւէտ մօտեցում ըլլալ իրական ուսուցումը խթանելու համար: Ըստ երեւոյթին, ո՛չ, քանի որ ուսուցիչներն ու անոնց հաստատութիւնները առաջնահերթութիւն կու տան ձեւաչափման, դասակարգման եւ հսկողութեան ուսուցման նկատմամբ:

Ի՞նչ ապացուցեց Կիպսընի «փորձառութիւնը»: Առաջին եզրակացութիւնը պէտք է կանխատեսելի ըլլար. եթէ կարելիութիւն տրուի, ուսանողները կը խաբեն: Սակայն, այդ ցոյց տուաւ աւելի խորունկ եւ հաշուի առնելիք բան մը. ի տարբերութիւն Չոսերի գրագիրին՝ անոնք չեն հետաքրքրուած անով, թէ ի՞նչ պէտք է սորվին:

Ուսանողները կը խաբեն, քանի որ մեր հասարակութիւնը անոնց կը սորվեցնէ, որ ամենէն առաջ կեդրոնանան արդիւնքներուն վրայ: Կրթութեան ամբողջ իմաստը լաւագոյն նիշերն ու լաւագոյն վկայականը ստանալն է, եւ ոչ թէ՝ լաւ հիմնաւորուած ուսուցումը:

Քննութեան պատրաստուիլը այնքան ալ չի տարբերիր խաբէութեան ձեւէ մը. այն տպաւորութիւն կը ձգէ, որ կը սորվիս առանց ներգրաւուածութեան: Խաբէութիւնը ո՛չ միայն օրինական է, այլ նաեւ մակերեսային, անտեսելի յիշողութեան ձեւ մը, զոր մենք կրնանք իսկապէս անուանել «անցողական ԱԲ»:

Այս մեթոտը կառուցուած է համակարգի տրամաբանութեան մէջ, ուր կը չափուի եւ կը պարգեւատրուի միայն քննութեան արդիւնքը… երբեք՝ հասկացողութիւն, հետաքրքրութիւն, քննադատական մտածողութիւն եւ բաց մտածողութիւն: Այդ յատկանիշները չափազանց դժուար է չափել օրինական, կանոնակարգուած քննութեան մէջ:

ԺԱՄԱՆԱԿՆ Է ԳՐԵԼ ԿՐԹՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ
ԱՐՀԵՍՏԱԳԻՏՈՒԹԵԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ

Կիպսըն ճիշդ կ՚ըլլար, եթէ անվստահութիւն տածէր մեր հասարակութեան կողմէ ԱԲ պահանջուող դերակատարութեան նկատմամբ, որպէս մեծ հեղինակութիւն, որ իւրաքանչիւր հարցի համար ունի վաւերական պատասխաններ: Սակայն, ան չի վստահիր մեր հասարակութեան ԱԲ-ի նկատմամբ մօտեցումին, անվստահութիւն կը տածէ իր աշակերտներու նկատմամբ, որոնք ԱԲ-ն կ՚օգտագործեն ճիշդ այնպէս, ինչպէս իրենց ըսուած է, որ գործիքը նախատեսուած է օգտագործելու ժամանակ եւ ուժ խնայելու համար:

Որպէս պատմաբան, ան կրնայ բաւական հետաքրքրութիւն ունենալ՝ քննելու մեր քաղաքակրթութեան կողմէ արհեստագիտութեան շահագործման պատմութիւնը: Եթէ ան այդ ընէր, կը յայտնաբերէր, որ իւրաքանչիւր նոր արհեստագիտութիւն չարաշահման պատճառ դարձած է՝ զուգահեռ այն բոլոր ընկերային առումով կառուցողական ու արդիւնաւէտ օգտագործման, զորս զանոնք վաճառողները կը շեշտեն իրենց շուկայական առաջարկներուն մէջ:

Կիպսըն խորամանկութեան դիմեց իր ուսանողներուն՝ կանխատեսելի թակարդի մէջ ձգելու համար զանոնք: Այդ ցոյց տուաւ առնուազն երկու բան՝ մարդոց եւ ո՛չ միայն ուսանողներու, ԱԲ-ի չարաշահման հակումը եւ մեր հասարակութեան ընդհանուր ձախողութիւնը նոյնիսկ լաւ գործելակերպը խթանելու ձգտելու հարցով, առաւել եւս՝ անոնք սահմանելու հարցով: Անոր եզրակացութիւնը ճիշդ կը դիտարկուի, որքանով որ այդ կը հասնի. «Մենք չենք գիտեր ակադեմական աշխարհին մէջ ԱԲ-ի միջոցով կողմնորոշուելու լաւագոյն գործելակերպը»: Այս կը հնչէ որպէս իր սեփական վատ վարքագիծի արդարացում:

Անոր եղանակը, որ չ՚անցնիր ԱԲ-ն որպէս սպառնալիք սահմանելէ անդին, աւելի շատ պաշտպանողական է, քան ուղղիչ: Ան, կարծես, կը խոստովանի, որ ամէն բան կապուած է անորոշ կարգավիճակ պահպանելուն: «Մենք բոլորս պարզապէս կը փորձենք պահպանել ակադեմական ազնուութեան մակարդակ մը այս հոլովոյթին մէջ»:

Ուսանողները պարզապէս իրենց նիշերը վիճարկելու հրաւիրելու փոխարէն, ան կրնար վարժութիւնը վերաձեւակերպել որպէս համակարգային փորձ՝ նման Կրեկորի Պեյթսընի եւ Պալօ Ալտոյի դպրոցի կողմէ առաջամարտիկ դարձած կրկնակի կապի եւ հաղորդակցութեան ուսումնասիրութիւններուն, որպէսզի բացայայտէր, թէ վարքի կանխատեսելի օրինաչափութիւնները ինչպէս ի յայտ կու գան հակասական կանոններու տակ:

Եթէ Կիպսըն որոշէր թափանցիկ կերպով բացայայտել հոլովոյթը որպէս փորձ, անոր ուսանողները կրնային դատել եւ քննադատաբար գնահատել իրենց սեփական վարքագիծը յստակ ծիրի մը մէջ, եւ ո՛չ թէ պարզապէս ամչնալ: Ասիկա առնուազն անոնց թոյլ կու տար ճշդել ԱԲ-էն կախուածութեան փխրունութիւնը:

Լաւագոյն պարագային Կիպսըն եւ անոր ուսանողները կը բարձրացնէին իրենց փոխադարձ գիտակցութեան մակարդակը ո՛չ միայն այն մասին, թէ ի՞նչ կրնայ եւ ի՞նչ չի կրնար ընել ԱԲ-ն, այլ այն մասին, թէ մեր հասարակութեան չարաշահումը ինչպէ՞ս վերածել վարքային կանոնի:

ԱԲ-ի մարտահրաւէրը լիակատար թափանցիկութեամբ դիմակայելով, դասախօսն ու ուսանողները կը յայտնուէին նոր իրավիճակի մէջ, քանի որ միասնաբար կը ստեղծէին ըմբռնման նոր մակարդակ: Այս նաեւ կը նշանակէր, որ ուսուցիչներն ու աշակերտները աւանդաբար բաժնող հեղինակութեան հոգեբանական պատը կը դառնար ծակոտկէն:

Այս փորձառութիւնը ապրելով եւ միասին վերլուծելով, անոնք ո՛չ միայն կը բացայայտէին, թէ ի՞նչ կը նշանակէ «ուրախութեամբ սորվիլ», այլ՝ «ուրախութեամբ սորվեցնել» իրարու:

ՆԱՐԷ ԳԱԼԵՄՔԷՐԵԱՆ

«Ազդակ» Լիբանան