ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԻ ԶԱՐԿԵՐԱԿ. ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՆՈՒԱՃՈՒՄՆԵՐ, ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՅԱՅՏՆԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ԵՒ ՆԱԵՒ՝ ԿՈՐՈՒՍՏ

Հայկական աշխարհի զանազան անկիւններէն հասնող լուրերը երբեմն ուրախութեան, երբեմն հպարտութեան, իսկ երբեմն ալ կորստեան ցաւի առիթ կը դառնան։ Հայաստանէն մինչեւ սփիւռքի հեռաւոր ափերը՝ հայութեան կեանքը կը շարունակուի իր բազմազան դրսեւորումներով։ Միջազգային մշակութային բեմերու վրայ հայ անուններու ճանաչումէն մինչեւ հայրենի հողին ընդերքէն յայտնաբերուող պատմական գանձերը, գիտական ու արուեստի բնագաւառներու նուաճումներէն մինչեւ անհատներու անձնական յաջողութիւնները՝ այս իրադարձութիւնները տարբեր ձեւերով կը պատմեն մեր ժողովուրդի ներկան։ Անոնց կողքին կան նաեւ հրաժեշտներ, որոնք կը յիշեցնեն, թէ որքա՛ն փխրուն է անհատական կեանքը եւ որքան մնայուն կրնայ ըլլալ անոր թողած ժառանգութիւնը։ Ահա այս տարբեր պատմութիւններու ընդմէջէն կը բացուի հայկական աշխարհի ներկայ պատկերը՝ իր ստեղծագործ եռանդով, պատմական յիշողութեամբ, ձեռքբերումներով եւ կորուստներով։

ԻՒՆԷՍՔՕ-Ի ԿԵԴՐՈՆԱԿԱՅԱՆԻՆ ՄԷՋ՝
ՀՐԱՉԵԱՅ ԱՃԱՌԵԱՆԻ 150-ԱՄԵԱԿՆ ՈՒ
ԵՐԵՒԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ՀՐԱՊԱՐԱԿԻ 100-ԱՄԵԱԿԸ

Փարիզի մէջ տեղի ունեցած է միջազգային կարեւորութեամբ մշակութային եւ գիտական ձեռնարկ մը։ ԻՒՆԷՍՔՕ-ի կեդրոնակայանին մէջ, Հայաստանի Կրթութեան, գիտութեան, մշակոյթի եւ մանրամարզի նախարարութեան եւ ԻՒՆԷՍՔՕ-ի համատեղ ջանքերով, մեծ շուքով նշուած են ականաւոր լեզուաբան, գիտնական Հրաչեայ Աճառեանի ծննդեան 150-ամեակն ու Երեւանի Հանրապետութեան հրապարակի հիմնադրման 100-ամեակը։ Փարիզեան ձեռնարկներու այս շարքը նուիրուած էր նաեւ Հայաստանի անկախութեան 35-ամեակին։

Յոբելենական հանդիսութիւններու առանցքային իրադարձութիւններէն էր «Կեանքը գիտութիւն. Հրաչեայ Աճառեան» խորագրով միջազգային գիտաժողովը, որ կազմակերպուած էր Երեւանի «Մեսրոպ Մաշտոց» մատենադարանի նախաձեռնութեամբ։ Գիտաժողովի ընթացքին զեկուցումներով հանդէս եկած են Մատենադարանի գլխաւոր աւանդապահ Խաչիկ Յարութիւնեանն ու տնօրէնի խորհրդական Գուրգէն Գասպարեանը։ ԻՒՆԷՍՔՕ-ի մօտ հաւատարմագրուած դիւանագէտներ, հայագէտներ եւ ուսանողներ քննարկած են Աճառեանի բացառիկ աւանդը համաշխարհային լեզուաբանութեան մէջ՝ յատկապէս ընդգծելով անոր կոթողային աշխատութիւններու՝ «Հայերէն արմատական բառարան»ի, «Լիակատար քերականութիւն»ի եւ «Հայոց անձնանուններու բառարան»ի համամարդկային արժէքը։

Գիտաժողովին զուգահեռ, անդրադարձ կատարուած է Ալեքսանդր Թամանեանի հանճարեղ մտայղացման՝ Երեւանի Հանրապետութեան հրապարակի շինարարութեան մեկնարկի 100-ամեակին։ «Հրապարակը եւ ժամանակը. անցեալէն դէպի ապագայ» լուսանկարչական ցուցադրութեամբ ներկայացուած են շուրջ քառասուն արխիւային եւ ժամանակակից լուսանկարներ, որոնք փաստած են հրապարակի պատմական զարգացումը։ Միաժամանակ, «Տէրեան» մշակութային կեդրոնը ներկայացուցած է հայկական աւանդական տարազներու բացառիկ հաւաքածոյ մը, որոնց զարդանախշերն ու դրուագները համադրուած էին Հանրապետութեան հրապարակի քարէ նախշերուն հետ։

Միջոցառումներու շարքը իր տրամաբանական աւարտին հասած է բարձրարուեստ համերգով մը, ԻՒՆԷՍՔՕ-ի դահլիճին մէջ ելոյթ ունեցած են «Հովեր» պետական քամերային երգչախումբը եւ Վահագն Հայրապետեանի ճազային եռեակը՝ ներկայացնելով հայկական ժողովրդական երգերու ժամանակակից ու ճազային ինքնատիպ մշակումներ։ Ինչպէս իր ելոյթին մէջ նշած է Հայաստանի կրթութեան, գիտութեան, մշակոյթի եւ մարմնամարզի նախարարի տեղակալ Տիգրան Վիրաբեան, Աճառեանի կերտած լեզուական տաճարն ու Թամանեանի քարեղէն երազանքը հայկական ինքնութեան, վերածնունդի եւ պետականութեան անքակտելի խորհրդանիշներն են համաշխարհային մշակոյթի համատեքստին մէջ։

Միջազգային հարթակի վրայ հայ լեզուի եւ ճարտարապետութեան այս միասնական մեծարումը կը յիշեցնէ, որ մշակութային ժառանգութիւնը նաեւ ներկայով ապրող եւ ապագային փոխանցուող արժէք մըն է։ Այդ ժառանգութեան միջազգային ճանաչումը, սակայն, ունի նաեւ գործնական նշանակութիւն, ինչպէս կը վկայէ Հայաստանի զբօսաշրջային նորագոյն գնահատականը։

ՀԱՅԱՍՏԱՆ՝ «ԵՒՐՈՊԱՅԻ ԱՌԱՋԱՏԱՐ
ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԵԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹԻՒՆ-2026»

Միջազգային զբօսաշրջային ոլորտէն հասած է ուրախալի ու պատուաբեր նորութիւն մը. «Ուորլտ Թրեւըլ Էուորտզ» (World Travel Awards) հեղինակաւոր մրցանակաբաշխութեան ծիրէն ներս Հայաստանը ճանչցուած է «Եւրոպայի առաջատար ժառանգութեան ուղղութիւն-2026»։

Այս միջազգային բարձր գնահատականը անգամ մը եւս կ՚ընդգծէ Հայաստանի հարուստ պատմամշակութային ժառանգութիւնը, դարաւոր աւանդոյթներն ու զբօսաշրջային մեծ գրաւչութիւնը։ Նման ճանաչումը հայրենիքին համար նոր հնարաւորութիւն մըն է՝ միջազգային հարթակներու վրայ առաւել տեսանելի դարձնելու իր մշակութային արժէքները եւ ներկայանալու որպէս ինքնատիպ ու իւրայատուկ աշխարհ։

Այս մրցանակը կը փաստէ, որ Հայաստանի հազարամեայ պատմութիւնն ու ճարտարապետական կոթողները այսօր համաշխարհային զբօսաշրջութեան ամենագրաւիչ ազդակներէն մէկը դարձած են։ Սակայն, ժառանգութեան արժէքը կը չափուի նաեւ անոր պահպանման եւ ուսումնասիրութեան աշխատանքով։ Այդ առումով, Մեծամօրի հնավայրին մէջ կատարուած նորագոյն յայտնագործութիւնները նոր լոյս կը սփռեն մեր պատմութեան մէկ այլ՝ տակաւին ուսումնասիրուող էջին վրայ։

ԲԱՑԱՌԻԿ ՅԱՅՏՆԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ՄԵԾԱՄՕՐԻ ՄԷՋ

Հայաստանի հարուստ պատմամշակութային ժառանգութեան ցայտուն վկայութիւնն են Մեծամօրի հնավայրին մէջ արձանագրուած նորագոյն բացայայտումները։ «Պատմամշակութային արգելոց-թանգարաններու եւ պատմական միջավայրի պահպանութեան ծառայութիւն» կազմակերպութեան արշաւախումբը, Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութեան արտօնութեամբ իրականացուող պեղումներուն ընթացքին, յայտնաբերած է եզակի եւ բացառիկ արժէք ներկայացնող գտածոներ։

Պեղումներու այս փուլին հնագէտներուն յաջողած է բանալ պատմական շերտեր։ Յայտնաբերուած են Նախքան Քրիստոս Ա. դարու ոսկեայ օղեր եւ զարդակոճակ, որոնք կը վկայեն անթիք շրջանին տեղւոյն բնակիչներու բարձր ճաշակին, ոսկերչական վարպետութեան եւ ընկերային բարձր դիրքին մասին։ Յատկանշական է Օքթաւիանոս Օգոստոս կայսեր պատկերով անթիք դրամի առկայութիւնը. Հռոմի առաջին կայսեր պատկերով կամ անոր օրօք հատուած մետաղադրամը Մեծամօրի մէջ կը վկայէ տուեալ ժամանակաշրջանին Մեծ Հայքի եւ Հռոմէական կայսրութեան միջեւ եղած աշխոյժ առեւտրատնտեսական ու քաղաքական կապերու մասին։ Իսկ պրոնզէ դաշոյնի յայտնաբերումը անգամ մը եւս կ՚ընդգծէ Մեծամօրի՝ որպէս մետաղագործութեան եւ արհեստներու հնագոյն խոշոր կեդրոնի նշանակութիւնը։

Այս յայտնագործութիւնները կը հարստացնեն արգելոց-թանգարանի հաւաքածոն, կարեւորագոյն նիւթ կը տրամադրեն պատմաբաններուն՝ վերլուծելու Անդրկովկասի եւ Մերձաւոր Արեւելքի հնագոյն քաղաքակրթութիւններու փոխյարաբերութիւնները։ Բոլոր գտածոները, մասնագիտական մշակումէ եւ վերականգնումէ ետք, իրենց արժանի տեղը պիտի գրաւեն թանգարանի ցուցադրութեան մէջ։

Հայրենի հողի ընդերքէն դուրս եկող այս նիւթական վկայութիւնները կը պատմեն անցեալի մասին, մինչդեռ պատմական ժառանգութեան պահպանման աշխատանքը այլ երկիրներու մէջ կրնայ ստանալ բոլորովին տարբեր արտայայտութիւն։ Այդ աշխատանքին նուիրուած է իրանահայ լուսանկարիչ Հերպերթ Գրիգ Քարիմ-Մասիհիի տասնամեակներու վաստակը։

«ՀԱԶԱՐԱՄԵԱԿՆԵՐՈՒ ԻՐԱՆ»․ ԻՐԱՆԱՀԱՅ
ԼՈՒՍԱՆԿԱՐՉԻ ՊԱՏԿԵՐԱԳԻՐՔԻ ՇՆՈՐՀԱՆԴԷՍԸ

Պատմական հսկայական ժառանգութեան վաւերագրման ճամբուն վրայ իր ծանրակշիռ աւանդը բերած է նաեւ իրանահայ արուեստագէտը։ Թեհրանի՝ Իրանի Ազգային դրամատան թանգարանին մէջ կայացած հանդիսաւոր միջոցառման ընթացքին ներկայացուած է ծանօթ լուսանկարիչ եւ վաւերագրող Հերպերթ Գրիգ Քարիմ-Մասիհիի (Գրիգորեան) «Հազարամեակներու Իրան» պատկերազարդ ծաւալուն աշխատութիւնը։

Իրանի Ազգային դրամատան աջակցութեամբ լոյս տեսած է գիրքը, որ բացառիկ ժողովածոյ մըն է՝ նուիրուած Իրանի պատմութեան, քաղաքակրթութեան, ճարտարապետութեան եւ մշակութային ժառանգութեան։ Թեհրանածնունդ Քարիմ-Մասիհին տասնամեակներ շարունակ լուսանկարած է հռչակաւոր վայրեր. ինչպէս՝ Փերսեփոլիսը (ուր գործած է նաեւ որպէս հետազօտող), Շոշը, Չողա Զանպիլը, Պամի միջնաբերդն ու Խաճէ լեռը։ Հատորը կ՚ընդգրկէ նախաիսլամական ժամանակաշրջանէն մինչեւ Սեֆեան դարաշրջանի յուշարձանները, իսկ առաջին մասը նուիրուած է Կիւրոս Մեծին։ Հեղինակը հաստատած է, որ որոշ կառոյցներ լուսանկարելու համար տարուան տարբեր եղանակներուն ամիսներ ու տարիներ շարունակ վերադարձած է նոյն վայրերը։

Շնորհանդէսին ներկայ գտնուած են Իրանի մշակութային ժառանգութեան, զբօսաշրջութեան եւ արհեստներու նախարար Սէյեդ Ռըզա Սալեհի Ամիրի, հին մշակոյթի եւ լեզուներու հետազօտող Ժալէ Ամուզկար, ինչպէս նաեւ Իրանի Ազգային դրամատան ընդհանուր տնօրէն Մոհսեն Սէյֆի։

Քարիմ-Մասիհիի աշխատանքը կը յիշեցնէ, որ մշակութային ժառանգութիւնը պահպանելու համար անհրաժեշտ են ո՛չ միայն գիտական ուսումնասիրութիւններ, այլեւ տարիներու համբերութեամբ կատարուած վաւերագրում։ Իրանի մէջ ստեղծագործող հայ արուեստագէտին այս վաստակը նաեւ հայ եւ իրանեան մշակութային աշխարհներու միջեւ կապերու կենդանի արտայայտութիւնն է։ Հայկական ծագումով անհատներու միջազգային ներկայութիւնը, սակայն, կը դրսեւորուի ո՛չ միայն արուեստի եւ վաւերագրութեան, այլեւ մշակութային հաստատութիւններու ղեկավարութեան ոլորտին մէջ։

ԱՅՏԱ ԱՅՏԸՆԵԱՆ՝ ԹՈՐՈՆԹՈՅԻ «ՌՈՅԱԼ ՔՈՆՍԵՐՎԱԹՈՐԻ»Ի
ԿԱՏԱՐՈՂԱԿԱՆ ԱՐՈՒԵՍՏԻՑ ԲԱԺՆԻ ԳՈՐԾԱԴԻՐ ՏՆՕՐԷՆ

Մշակութային ոլորտին մէջ հայկական տաղանդի ներկայութիւնը կը դրսեւորուի նաեւ Հիւսիսային Ամերիկայի կարեւոր հաստատութիւններուն մէջ։ Գանատական մշակութային իրականութեան մէջ տեղի ունեցած է կարեւոր նշանակում մը. Թորոնթոյի հռչակաւոր «Ռոյալ քոնսերվաթորի»ն եւ անոր հովանիին տակ գործող «Քորնըր հոլ»ը յայտարարած են ղեկավարման նոր կառոյցի մասին։

Այս ծիրէն ներս, Այտա Այտընեան, որ նախապէս կը վարէր ընդհանուր կառավարիչի պաշտօնը, նշանակուած է Կատարողական արուեստից բաժնի գործադիր տնօրէն։ Միջազգային փնտռտուքէ ետք, Նիքոլաս Ռուսոթօ ստանձնած է գեղարուեստական տնօրէնի պաշտօնը։ Անոնք միասնաբար պիտի ղեկավարեն բաժինը՝ շարունակելով մօտ երկու տասնամեակ Մերվոն Մեհթայի դրած ամուր հիմքերը։

Այտընեան ունի աւելի քան 25 տարուան փորձառութիւն Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու, Հայաստանի եւ Գանատայի մէջ. անցեալին ան ղեկավարած է նաեւ Օքլահոմայի «Պարթելմէս քոնսերվաթորի»ն։ «Ռոյալ քոնսերվաթորի օֆ միւզիք»ի նախագահ Ալեքսանտր Պրոս բարձր գնահատած է անոր գիտելիքներն ու հաւասարակշռուած դատողութիւնը։ Իր կարգին, Այտա Այտընեան ուրախութիւն յայտնած է ստանձնած պաշտօնին համար՝ յանձնառու մնալով ամրապնդելու «Քորնըր հոլ»ի դիրքը որպէս աշխարհի լաւագոյն համերգասրահներէն մէկը։

Հայկական նուաճումներու աշխարհագրութիւնը կը հասնի նաեւ տնտեսական ու արտադրական ոլորտներուն, ուր ընտանեկան ձեռնարկութիւն մը կրնայ իր տեղը գտնել միջազգային բարձր չափանիշներու կողքին։

ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆՆԵՐՈՒ ԱԳԱՐԱԿԸ՝ «ՏԻՍԻՓԼ ԷՍՔՈՖԻԷ»Ի
«ԿԱՆԱՉ ԺԱՊԱՒԷՆ»Ի ԴԱՓՆԵԿԻՐ

Հայրենի պանրագործական ոլորտի ամենաինքնատիպ ընկերութիւնը՝ Միքայէլեաններու ընտանեկան ագարակը արժանացած է «Տիսիփլ էսքոֆիէ էնթերնասիոնալ» (Disciples Escoffier International) միջազգային խոհարարական ընկերակցութեան պատուաւոր «Կանաչ ժապաւէն» մրցանակին։

Այս հեղինակաւոր կառոյցը խոհարարական համաշխարհային կազմակերպութիւն մըն է, որ հիմնադրուած է 1954 թուականին Ֆրանսայի մէջ՝ ի պատիւ առասպելական ֆրանսացի շեֆ-խոհարար Օկիւստ Էսքոֆիէի։ Անոր գլխամասը կը գտնուի Վիլընէօվ-Լուպէ (Էսքոֆիէի ծննդավայրը), եւ այսօր ունի աւելի քան 30 հազար անդամ՝ աշխարհի հինգ մայրցամաքներու աւելի քան երեսուն երկիրներու մէջ։ Կազմակերպութեան գլխաւոր նպատակն է պահպանել ու տարածել ֆրանսական բարձր խոհարարութեան (Օթ Քուիզին) աւանդոյթները, փոխանցել գիտելիքները երիտասարդ սերունդին, խրախուսել նորարարութիւնը եւ զբաղիլ բարեգործութեամբ։ Անդամակցութիւնը կ՚իրականանայ միայն յատուկ հրաւէրով՝ առնուազն երկու գործող անդամի երաշխաւորութեամբ։

Յատկանշական է, որ կազմակերպութեան ներկայացուցիչները նախապէս աննկատ ու գաղտնի համտես կազմակերպած են հայաստանեան ագարակէն ներս, որ կը գտնուի Գեղարքունիքի մարզին մէջ։ Ինչպէս «ԿասթրօՎինօ»ին պատմած է հիմնադիրներէն Մարինէ Միքայէլեան, իրենց համար անակնկալ եղած է հեռաձայնային զանգը, որով տեղեկացուած են քուէարկութեան արդիւնքի մասին։ Մրցանակի յանձնման արարողութիւնը տեղի ունեցած է Երեւանի մէջ։

Գաւառի մէջ գործող այս ընտանեկան տնտեսութիւնը, որ տարիներ առաջ յայտնի դարձած էր գինիի մէջ հասունցած իր «հարբած» պանիրներով, վերջին տարիներուն ընդլայնած է տեսականին (պինդ տեսակներ, համեմունքներով հեղինակային եւ հնացուած պանիրներ) եւ զբօսաշրջային այցելութիւնները՝ հաւատարիմ մնալով առանց տարրաբանական յաւելումներու բարձրորակ արտադրութեան սկզբունքին։

Տեղական արտադրութեան այս յաջողութիւնը կարեւոր է նաեւ աւելի լայն դիտանկիւնէ. անիկա ցոյց կու տայ, թէ հայկական մարզային ձեռնարկութիւնները կրնան իրենց աւանդական գիտելիքն ու արտադրական փորձառութիւնը վերածել միջազգային ճանաչումի արժանի աշխատանքի։ 

ՈՉ ԵՒՍ Է ՍԻՐՈՒՆ ԵՐԷՑԵԱՆ

Ուրախալի նուաճումներու կողքին, հայ մշակութային աշխարհը կը կրէ նաեւ ցաւալի կորուստներ։ Կեանքէն հեռացած է ամերիկահայ տաղանդաւոր նկարչուհի, մանրանկարչուհի եւ հասարակական գործիչ Սիրուն Երէցեան։ Ան առաւելաբար յայտնի էր հայոց այբուբենի գեղարուեստական նկարազարդումներու հանրայայտ «Սիրուն տառեր» շարքով։

Սիրուն Երէցեան ծնած է 1951 թուականին Պէյրութ, Լիբանան։ Պատերազմի տարիներուն տեղափոխուելով Լոս Անճելըս՝ աւարտած է «Օթիս/Փարսընզ արթ ինսթիթիւտ»ը, իսկ 1998-ին Կլենտէյլի մէջ հիմնադրած է «Ռոսլին» (Roslin Art Gallery) հանրայայտ գրատուն-պատկերասրահը։ Ամերիկեան մամուլին կողմէ «Սիրամարգէ տիկինը» կոչուած արուեստագէտը իր կտաւներուն մէջ վարպետօրէն կը միահիւսէր հայկական աւանդութիւններն ու արդի արուեստը։

Կեանքի վերջին տարիներուն ան կը պայքարէր ծանր հիւանդութեան (ALS) դէմ, որուն պատճառով զրկուած էր շարժելու եւ խօսելու կարելիութենէն. սակայն, յատուկ համակարգչային սարքի միջոցով՝ աչքերու շարժումներով, կը շարունակէր արարել։ Մօր կորստեան կապակցութեամբ որդին՝ Առնօ Երէցեան, հանդէս եկած է սրտառուչ յայտարարութեամբ՝ նշելով, որ իր մայրը բացառիկ անձնաւորութիւն մըն էր, որ ծնած էր Լիբանանի փախստականներու ճամբարին մէջ, ռումբերու տակ, ապա հասած էր Լոս Անճելըս, ուր իր տաղանդը ծաղկում ապրած է։

Սիրուն Երէցեանի կեանքն ու գործունէութիւնը կը պատմեն ստեղծագործելու այն կամքին մասին, որ նոյնիսկ ամենածանր պայմաններու մէջ չի մարիր։ Անոր «Սիրուն տառեր»ը, կտաւներն ու հիմնած մշակութային կեդրոնը կը շարունակեն վկայել արուեստագէտի մը ներկայութեան մասին, որուն գործը իր անձնական կեանքէն աւելի երկար պիտի ապրի։

ԱՆՈՒՇ ԹՐՈՒԱՆՑ

Երեւան