ՔԱՂԱՔԱՅԻՆ ԿԵԱՆՔԻՆ ՎԵՐԱՏԵՍՈՒԹԻՒՆ

Ժամանակակից աշխարհին մէջ քաղաքները դարձած են մարդկային կեանքի գլխաւոր բեմը։ Ամէն օր միլիոնաւոր մարդիկ կ՚արթննան բարձր շէնքերու մէջ, կը շտապեն աշխատանքի, կը կորսուին երթեւեկութեան աղմուկին եւ բազմութեան մէջ։ Սակայն, երբեմն անհրաժեշտ է կանգ առնել եւ հարցնել․ արդեօք այն քաղաքային կեանքը, որ կառուցած ենք, իսկապէս մեզի՞ համար ստեղծուած է, թէ մենք կամաց-կամաց դարձած ենք մեր իսկ ստեղծած համակարգին ծառայողները։

Քաղաքը, իր սկզբնական գաղափարով, պէտք էր ըլլար վայր մը, ուր մարդիկ միասին ապրելով՝ կը բաժնէին գիտելիք, մշակոյթ եւ հնարաւորութիւններ։ Ան պիտի ըլլար մարդկային ստեղծագործութեան կեդրոնը, ուր նոր գաղափարներ կը ծլէին եւ հասարակութիւնը կը զարգանար։ Սակայն ժամանակի ընթացքին քաղաքային կեանքը շատ յաճախ փոխակերպուեցաւ մրցակցութեան, արագութեան եւ անդադար զբաղուածութեան խորհրդանիշի։

Քաղաքները սկզբնական շրջանին ստեղծուած էին որպէս վայրեր, ուր մարդիկ կը միանային՝ առեւտուր ընելու, գիտելիք փոխանակելու եւ մշակոյթ ստեղծելու համար։ Քաղաքը մարդկային ստեղծագործութեան կեդրոն էր, ուր տարբեր մտածումներ կը հանդիպէին եւ նոր գաղափարներ կը ծնէին։ Շուկաները, հրապարակները եւ արհեստանոցները ո՛չ միայն տնտեսական գործունէութեան վայրեր էին, այլեւ հասարակական կեանքի կենդանի տարածքներ։

Սակայն, ժամանակի ընթացքին քաղաքային կեանքը փոխուեցաւ։ Արդիւնաբերական զարգացումը, տնտեսական մրցակցութիւնը եւ բնակչութեան աճը քաղաքները վերածեցին հսկայ մեքենաներու։ Մարդիկ սկսան ապրիլ արագութեան եւ արտադրողականութեան ճնշման տակ։ Ժամանակը դարձաւ չափազանց թանկ արժէք եւ շատերու համար կեանքը սկսաւ չափուիլ աշխատանքի ժամերով, երթեւեկութեան տեւողութեամբ եւ պարտականութիւններու անընդհատ շարքով։

Այսօր շատեր կը զգան, թէ քաղաքը, որուն մէջ կ՚ապրին, այլեւս չի շնչեր բնական կերպով։ Կանաչ տարածքները կը նուազին, շէնքերը կը բարձրանան իրարու վրայ, իսկ մարդոց միջեւ կապերը կը թուլանան։ Մարդը, որ հազարաւորներու մէջ կը գտնուի, երբեմն կրնայ ինքզինք զգալ ամենէն առանձին արարածը։ Քաղաքը լեցուն է ձայներով, բայց քիչ են իսկական զրոյցները։

Բաց աստի, քաղաքային միջավայրը շատ անգամ կը հեռացնէ մարդը բնութենէն։ Կանաչ տարածքները կը նուազին, ծառերը կը փոխարինուին խճաշաղախով, իսկ բաց երկինքը կը փակուի շէնքերու միջեւ։ Սակայն, մարդը իր էութեամբ բնութեան հետ կապուած արարած մըն է։ Երբ այդ կապը կը թուլանայ, հոգեկան յոգնածութիւնը եւ ներքին դատարկութիւնը շատ աւելի կը զգացուին։

Քաղաքային կեանքի վերատեսութիւնը նախ եւ առաջ կը նշանակէ մտածել, թէ ինչպիսի միջավայրի մէջ կ՚ուզենք ապրիլ։ Արդեօք քաղաքը միայն տնտեսական գործունէութեա՞ն վայր մըն է, թէ նաեւ համայնքի, համերաշխութեան եւ մարդկային ջերմութեան տարածք մը։ Երբ քաղաքը կը կորսնցնէ իր մարդկային երեսը, ան կը դառնայ միայն մեքանիք կառոյց մը, ուր մարդիկ կը շարժին մեքենաներու նման։

Վերատեսութիւնը նաեւ կը պահանջէ վերագտնել պարզութիւնը։ Քաղաքային մարդը յաճախ կը հաւատայ, թէ երջանկութիւնը կախեալ է աւելի մեծ տունէ, աւելի արագ ինքնաշարժէ կամ աւելի բարձր եկամուտէ։ Սակայն, իրականութիւնը շատ անգամ ցոյց կու տայ, թէ երջանկութեան աղբիւրները աւելի խոր եւ պարզ են՝ մարդկային կապեր, հանգիստ քայլ մը ծառերու տակ, կամ ժամանակ մը առանց շտապելու...

Քաղաքները կրնան փոխուիլ, եթէ մարդիկ սկսին նոր ձեւով մտածել իրենց միջավայրին մասին։ Աւելի մարդկային փողոցներ, աւելի բաց հրապարակներ, աւելի շատ մշակոյթ եւ հասարակական կեանք․ այս բոլորը քաղաքը կրնան դարձնել ո՛չ միայն բնակութեան վայր, այլեւ կենդանի հասարակութիւն։

Վերջապէս քաղաքային կեանքին վերատեսութիւնը կը սկսի անհատէն։ Երբ մարդը կը փորձէ դանդաղիլ, նկատել շրջապատը եւ վերագտնել իր կապը ուրիշներու եւ բնութեան հետ, քաղաքը ինքնաբերաբար կը փոխուի։ Քաղաքը միայն քար չէ․ ան այն կեանքն է, զոր մարդիկ կը լեցնեն անոր մէջ։

Քաղաքային մարդը երբեմն կը մոռնայ դանդաղելու արուեստը։ Սակայն կեանքի որակը միշտ չի բարձրանար արագութեան հետ։ Երբ մարդը ժամանակ կը տրամադրէ քալելու համար՝ նկատելու փողոցի մանրամասնութիւնները, լսելու ուրիշներու պատմութիւնները, քաղաքը կը դադրի միայն աղմկոտ տարածք մը ըլլալէ եւ կը դառնայ կենդանի փորձառութիւն։

Քաղաքային կեանքի վերատեսութիւնը միայն ճարտարապետական կամ քաղաքական հարց մը չէ․ ան նաեւ փիլիսոփայական հարցում մըն է։ Ան կը ստիպէ մեզ մտածել, թէ ի՛նչ կեանք կ՚ուզենք ապրիլ եւ ինչպիսի աշխարհ կ՚ուզենք ստեղծել մեր շուրջը։ Քաղաքը մեր հասարակութեան հայելին է։ Երբ մենք կը փոխենք մեր արժէքները եւ առաջնահերթութիւնները, քաղաքը նոյնպէս կը փոխուի։

Եթէ մենք ուզենք աւելի առողջ եւ մարդկային քաղաքներ, պէտք է առաջին հերթին փոխենք մեր մտածողութիւնը։ Քաղաքը պէտք չէ ըլլայ վայր մը, ուր մարդը կը մաշի, այլ պէտք է ըլլայ վայր մը, ուր մարդը կը զարգանայ, կը շնչէ եւ կը զգայ, թէ ինք մաս մըն է կենդանի եւ իմաստալից համայնքի մը։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ