ԽՕՍՔԵՐՈՒ ՍԱՀՄԱՆԻՆ ՄՕՏ

Մարդու հոգին երբեմն կը լեցուի այնպիսի ծանրութեամբ մը, որ ո՛չ մէկ լեզու, ո՛չ մէկ բառ, ո՛չ մէկ ձայն կրնայ ամբողջովին կրել զայն։ Կը պատահի, որ սիրտդ կը բաբախի լուռ փոթորիկի մը պէս, մտքիդ մէջ հազարաւոր խորհուրդներ կը խառնուին իրարու, բայց, երբ կու գայ պահը զանոնք արտայայտելու՝ շրթունքներդ կը ծանրանան, բառերը կը փախչին, իսկ լռութիւնը կը դառնայ միակ ապաստանը։ Ահա այդ պահուն է, որ մարդ կը զգայ իր ամենախոր առանձնութիւնը։

Մարդու կեանքին մէջ կան պահեր, երբ ներսիդիիդ մէջ կը բարձրանայ ալիք մը՝ անտեսանելի, բայց անսահման ուժեղ։ Այդ ալիքը բառերու չէ, այլ զգացումներու, մտքերու, յուշերու եւ երազներու խառնուրդ մըն է, որ կը փոթորկէ հոգիդ։ Դուն կը զգաս, որ ահագին բան ունիս ըսելիք, որուն ծանրութիւնը գրեթէ կը խեղդէ քեզ, բայց նոյն այդ պահուն կը հասկնաս, որ բառերը կը դաւաճանեն քեզ։ Անոնք կը դառնան փոքր, անբաւարար, անկարող՝ արտայայտելու այն ամբողջութիւնը, զոր կը կրես ներսիդիդ։

Ամերիկացի գրող Ալեքսանտրա Պրաքընի խօսքը կը դպչի այս նուրբ եւ ցաւոտ կէտին։ Որովհետեւ ամենէն տանջալից զգացումը ըսելու բան չունենալը չէ, այլ՝ երբ հոգիդ լեցուն է, բայց լեզուդ՝ անկարող։ Երբ ներսիդիիդ մէջ գոյութիւն ունի ամբողջ աշխարհ մը՝ ապրումներու, յուշերու, վախերու եւ սիրոյ, բայց այդ աշխարհը փակուած է անտեսանելի դռներու ետին։ Այդ դռները երբեմն կը բացուին արցունքներով, երբեմն՝ լռութեամբ, բայց հազիւ թէ երբեք ամբողջովին բառերով։

Խօսքերը, որքան ալ հզօր ըլլան, սահմանափակ են։ Անոնք չեն կրնար միշտ նկարագրել այն խորութիւնը, զոր մարդ կ՚ապրի իր ներսը։ Երբ սիրտդ կ՚ուզէ աղաղակել, բայց միայն շշուկ մը կը ծնի շրթունքներէդ, կը զգաս անզօրութիւն մը, որ կը ճնշէ քեզ ներսէն։ Այդ անզօրութիւնը միայն մտածելու կամ զգալու խնդիր չէ, այլ՝ գոյութեան, մարդ ըլլալու բուն սահմանն է։

Բառերը ստեղծուած են բաժնելու, դասաւորելու, սահմանելու համար։ Բայց զգացումները՝ յատկապէս ամենախորերը, սահմաններ չեն ճանչնար։ Անոնք կը հոսին, կը փոխուին, կը ձուլուին իրարու մէջ։ Ինչպէ՞ս կարելի է մէկ բառով նկարագրել այն զգացումը, երբ կարօտը կը միախառնուի սիրոյ հետ, երբ վախը կը դառնայ յոյսի հակառակ կողմը, երբ ուրախութիւնը կը ծածկէ թաքուն ցաւ մը։ Այս բոլորն ալ գոյութիւն ունին միաժամանակ, բայց լեզուն կը պահանջէ ընտրել միայն մէկը։

Երբեմն մարդ կը փորձէ գրել՝ կարծելով, թէ գիրը աւելի լայն տարածք կը բանայ զգացումներու համար։ Բայց նոյնիսկ թուղթը երբեմն կը մերժէ ընդունիլ ամբողջ ճշմարտութիւնը։ Մատներդ կը դադրին, միտքդ կը կանգնի եւ դարձեալ կը վերադառնաս նոյն պատնէշին՝ բառերու սահմանին։ Եւ այդ սահմանը երբեմն կը թուի անանցանելի։

Եւ սակայն, այս լռութիւնը ամբողջովին դատարկ չէ։ Ան ունի սեփական լեզուն։ Երբ աչքերը կը խօսին, երբ հայեացքը կը կրէ այն, ինչ որ բառերը չեն կրնար, երբ լռութիւնը կը լեցուի ներկայութեամբ՝ այն ժամանակ մարդ կը մօտենայ ճշմարիտ հաղորդակցութեան։ Գուցէ բառերը մեզ կը խաբեն երբեմն, բայց զգացումները՝ երբեք։

Այդ պատճառով ալ, երբ չես գիտեր ինչպէս արտայայտել ներսիդ փոթորիկը, պէտք չէ կարծես, թէ պակաս բան մը կայ քու մէջ։ Ընդհակառակը՝ թերեւս չափազանց շատ բան կայ։ Այնքան շատ, որ լեզուն կը մերժէ սահմանափակել զայն։ Մարդու խորութիւնը միշտ ալ քիչ մը դուրս կը մնայ բառերէն եւ գուցէ այդ է, որ մեզ կը դարձնէ իսկապէս մարդ։

Մարդ երբ կը գտնուի այս վիճակին մէջ, կը սկսի կասկածիլ նոյնիսկ իր զգացումներուն վրայ։ «Արդեօք ճիշդ կը զգա՞մ», «արդեօք կը չափազանցե՞մ», «ինչո՞ւ չեմ կրնար բացատրել»՝ այս հարցումները կը սկսին դանդաղ կերպով կրծել ներաշխարհդ։ Բայց ճշմարտութիւնը այն է, որ խնդիրը զգացումներուդ մէջ չէ, այլ՝ անոնց խորութեան մէջ։ Որքան խոր են անոնք, այնքան դժուար է զանոնք բառերով սահմանել։

Այսպէս, այն «ջղայնացնող» զգացումը, նաեւ յուշ մըն է՝ մեր ներքին աշխարհի լայնութեան մասին։ Որովհետեւ միայն այն հոգիները, որոնք իսկապէս կը զգան խորապէս, կը գտնուին բառերու սահմանին առջեւ կանգնած՝ լուռ, բայց լեցուն։

Եւ գուցէ ամենագեղեցիկը այն է, երբ ուրիշ մը կը հասկնայ քեզ՝ առանց դուն քեզ ամբողջովին արտայայտելու։ Երբ հայեացք մը, ժպիտ մը կամ նոյնիսկ լռութիւն մը կը դառնայ կամուրջ երկու հոգիներու միջեւ։ Այդ պահուն կը հասկնաս, որ բառերը միշտ ալ անհրաժեշտ չեն։ Կան զգացումներ, որոնք աւելի ճշմարիտ են, երբ չեն արտասանուիր։

Այսպէս, երբ յաջորդ անգամ զգաս, որ բառերը կը լքեն քեզ, մի՛ վախնար։ Այդ լռութիւնը դատարկութիւն չէ՛։ Ան լի է քեզմով՝ քու խորութեամբ, քու ճշմարտութեամբ։ Եւ գուցէ օր մը, այդ լռութենէն կը ծնին նոր բառեր, նոր ձեւեր, որոնք աւելի մօտ կու գան այն իրականութեան, զոր այսօր անկարող ես արտայայտել։

ՊԻԱՆՔԱ ՍԱՐԸԱՍԼԱՆ