Շահան Շահնուրի «Անիմանալի գրոհ»ը յօդուածին առթիւ - Ա. «ՊԻՏԻ ՉՈՒՐԱՆԱՄ ԻՆՉ ՈՐ ԳՐԵՑԻ»

Ներքոգրեալ նիւթին տուր յարմար եւ լուրջ նախաբան մը։ Շեշտելով խորհրդային ժամանակներու յայտնի գրչակներուն կուսակցական գրոհը՝ սփիւռքի գրականութեան կամ աւելի ճիշդը Պոլիս ծլած, ապրած ու աճած արեւմտահայ գրականութեան շարունակութեան ջահը իր ձեռքերով առաջ տարած Շահան Շահնուրի (Բուն անունով՝ Շահնուր Քերեսթեճեան) դէմ։

Մէկը, որ ո՛չ միայն նոր ոգի բերաւ աքսորական դարձած արեւմտահայ գրողներուն, այլեւ ստեղծեց որոշակի մթնոլորտ ու միջավայր։ Շատ անգամ անոր ձեռքերն ու մատները այրեցան, երբ փորձեց գրել անկեղծ ոճով, առանց ստելու եւ փորձեց նաեւ ներկայացնել սփիւռքի տեսանելի ապագան ու վաղուան օրը։ Անշուշտ, այդ ժամանակներէն սկսեալ էր, որ հակառակ ազատ աշխարհի մը մէջ ապրելու փաստին՝ սփիւռքեան լայն հատուածներ անդուլ պայքար տարին ազատ խօսքին, ազատ արտայայտուելու իրաւունքին ու նաեւ այդ մթնոլորտէն բխած անկեղծ եւ անմիջական երկխօսութիւն մը առաջ տանելու դէմ։

Շահնուր քծնող մը չէր, շատ լաւ գիտէր մեր ազգի անգին տարրերն ու գոհարները, սակայն, ո՛չ մէկ անգամ փորձեց ճամբայ մը բանալ քծնանքով կամ ականջահաճոյ տողեր շարելով։ Ու տխուրն այն էր, անշուշտ, որ այս բոլորը հասկնալու կոչուած սփիւռքի լայն խաւերը, որոնք յաճախ հանրութեան կը ներկայանային որպէս տէրն ու պաշտպանը՝ Սովետական Հայաստանին, չուզեցին շնչել կամ սորվիլ Շահնուրեան ազատութենէն։

Սովետական Հայաստանի գրական «ղեկավարութիւն»ը որոշած էր կրակ բանալ Շահնուրին դէմ։ Անշուշտ, այդ մէկն ալ հասկնալի էր շատերուն համար, սակայն, անհասկնալին այն էր, որ Շահնուր չընկալուեցաւ,եւ նոյնիսկ մերժուեցաւ իր իւրայիններուն կողմէ։ 

Ճակատագիր է՞ր այդ մէկը, վստահ չեմ, բայց Շահնուր ձգեց մեծ ազդեցութիւն, ապա այդ մասին կը համաձայնինք բոլորս։

Տխուրն այն է այս բոլորին մէջ, որ Շահնուրի ապրած հալածանքը եւ անոր դէմ եղած պայքարը ձեւով մը դարձաւ «զմուռս» ու այդ բոլորին հետեւանքով ալ սփիւռքի մէջ ազատ խօսելու եւ ազատ գրելու առաքինութիւնները կամաց-կամաց վերացան ու փոշիացան, իրենց տեղը տալով անկաշկանդ քծնանքին, ձրի փառաւորումին ու գովասանական օթեկ շարադրութիւններուն։

 Յիսուն եւ աւելի տարիներ անցած են Շահնուրի յօդուածին վրայէն, սակայն, մինչեւ այս պահը անոր ստեղծած գիրն ու գրականութիւնը կը շարունակեն պահել իրենց թելադրականութիւնը։

Ստորեւ ամբողջութեամբ կը ներկայացնենք Շահան Շահնուրի «Անիմանալի գրոհ» յօդուածը, որ առաջին անգամ լոյս տեսած է Պէյրութի «Զարթօնք» օրաթերթին մէջ, 20 մարտ 1970 թուականին (Շահնուր յօդուածը ստորագրած է Սեն-Ռաֆայէլի մէջ, Ֆրանսա։

ԱՆԻՄԱՆԱԼԻ ԳՐՈՀԸ

Այլանդակ թիւրիմացութիւն մը պատճառ եղաւ, որ ես նշաւակ դառնամ անիմանալի գրոհի մը: Պայքար բացատրեց 15 փետրուար 1970-ի իր խմբագրականով, թէ լրագրական կանոններու անտեսումը, «սփիւռք անունը կրող շաբաթաթերթի մը կողմէ, իմ «Ազատն Կոմիտաս» յօդուածիս շուրջ ստեղծած էր խժալուր եւ աւերիչ աղմուկ մը: Այդ աղմուկը կ՚ալեկոծէր մեր մամուլը սփիւռքի ամբողջ տարածքին: Ստիպողական պարտականութիւն համարեցի լուսաբանել գաղափարակից մամուլը, անձնական երկու նամակներով: Կը մնար պատասխանել ինծի դէմ արձակուած գրոհին: Ահաւասիկ:

Ան, որ ստացած է չափազանցեալ գովեստ, ան պիտի ստանայ, բնական հակազդեցութեամբ, նոյնքան չափազանցեալ քննադատութիւն: Այդ է եղած իմ ճակատագիրս: Բայց չէ եղած, որ մամուլը օգտագործեմ, ոչ իսկ մէկ անգամ, պատասխանելու համար քննադատներուս: Կը խորհիմ, որ գիրք մը կամ յօդուած մը պէտք է գիտնայ ինքզինք պաշտպանել: Չըլլալով անսխալական մէկը եւ ոչ ալ դժկամ վրէպս ընդունելու, պատահած է, որ հրահանգիչ խորհուրդ մը գտնեմ քննադատութեան մէջ: Եթէ երբեւէ քառասուն տարուայ իմ գրական գործունէութեանս մէջ խօսք կ՚առնեմ այսօր, առաջին անգամ ըլլալով, պատճառն այն է, որ աղմուկը ստացած է ազգային համեմատութիւն: Եղածը պզտիկ բան չէ, ո՜չ ամենեւին: Ես վիրաւորած եմ հայուն ազգային արժանապատուութիւնը: Այսքան միայն եւ ո՞չ աւելի: Սպասեցէք, որ պատմեմ: 

ՍԱԳՕ ԱՐԵԱՆ

•շար. 1

Երեւան